Sistemska porodična psihoterapija

            Porodična psihoterapija je savremeni terapijski model koji obuhvata rad sa pojedincem, partnerima i porodicom. Ono što je razlikuje od ostalih je sistemski pristup pojedincu i porodici. Porodicu posmatra kao celinu koja je veća od zbira njenih pojedinačnih delova, tj. njenih članova. Promena kod jednog člana porodice utiče na ostale članove, a samim tim dolazi do promene u celom porodičnom sistemu. Tako pristupajući, porodična terapija uzima u obzir kontekst u kojem pojedinac i porodica živi i to na nivou većih sistema kao što su šira porodica, društvena zajednica, kultura, nacija, kao i na nivou subsistema kao što su roditeljski, partnerski, sibling-braća i sestre. Porodična terapija ne smatra da je pojedinac problem ili da je problem u pojedincu, već u odnosima, relacijma i interakcijama koje ostvaruje u porodici.

Sistemska porodična psihoterapija porodicu posmatra kao celinu koja je veća od zbira njenih pojedinačnih delova, tj. njenih članova. Promena kod jednog člana porodice utiče na ostale članove, a samim tim dolazi do promene u celom porodičnom sistemu.

Uloga porodice

            Porodica je jedinstveni sistem koji se kreće kroz vreme. Nju povezuju i u njoj se prepliću prošlost, sadašnjost, planira budućnost. U njoj rastemo, razvijamo se i menjamo, stičemo prva iskustva o sebi i svetu koji nas okružuje. Stičemo prva znanja, usvajamo uverenja, stavove i navike. Učimo pravila i rituale, stvaramo prve emotivne i socijalne veze, formiramo obrasce ponašanja, mišljenja i komuniciranja. To je naša porodica porekla. Kada nju napustimo, porodica koju osnivamo sa izabranim partnerom naziva se nuklearna porodica. U nju, svesno i nesvesno, u psihološkom smislu prenosimo sve što smo stekli u porodici porekla. To nasleđe utiče na sve odnose koje stvaramo i kao takvo, može nam biti odskočna daska ili kamen spoticanja.

Struktura i funkcionalnost porodice

            Strukturu porodice možemo različito definisati – tradicionalno kao zajednicu krvnih srodnika nastalu iz bračne veze, kao jednoroditeljsku, višegeneracijsku, partnersku (bez dece), porodicu sa decom iz različitih veza, usvojilačku, starateljsku, lgbt, porodicu komune. Sama konfiguracija porodice nije ono što je čini funkcionalnom. Funkcionalnost jedne porodice se ogleda kroz odnose njenih članova.

            Funkcionalnom porodicom se može smatrati ona porodica koja ima propustljive granice, što znači da ima sposobnost da se prilagođava promeni i menja svoja pravila. Takva porodica ume adekvatno da odgovori zahtevima i potrebama svakog člana pojedinačno, kao i zahtevima i potrebama svakog sisitema kojem pripada. Porodice čije su granice rigidne i koje se odupiru promeni, baš kao i one čije su granice isuviše propustljive da ih gotovo i nema, stvaraju neminovnost javljanja različitih problema.

Pravila koja svaka porodica ima, bilo da su verbalna, jasno postavljena, ili neverbalna, prećutna i podrazumevajuća, utiču na stabilnost svih odnosa, određuju interakcije i dinamiku porodičnog funkcionisanja.

Porodica ima i svoje uloge koje su proizvod ličnih i sredinskih faktora. Na ulogu koju svaki član ima u porodici utiču pol, sredina, tradicija, kultura. One su kroz vreme, razvoj i menjanje i društva i pojedinca, podložne promenama.

U funkcije koje porodica ima i koje treba da budu zadovoljene nabrajaju se biološko-reproduktivna, ekonomska, zaštitna, seksualna, emotivna, vaspitno-obrazovna, socijalizirajuća. 

Razumevanje porodičnog konteksta problema

Praveći razliku između problema življenja i psihičkih problema, posvećujući se svakoj porodici kao jedinstvenoj i neponovljivoj, uvažavajući njen komunikativni stil i sistem vrednovanja, porodični terapeut podstiče snage porodice i njene kapacitete za razvijanje efikasnih metoda rešavanja problema i razrešavanja konflikata.

Vrednost porodice je u njenim nezamenljivim i jedinstvenim relacijama. Ne postoje dve iste porodice, svaka je za sebe specifična i neponovljiva.

Problem nikad nije u individui, u jednom članu porodice, on je u porodičnom kontekstu. Koristeći se specijalizovanim tehnikama, porodični terapeut pruža mogućnost poboljšanja odnosa, održanja relacijskog zajedništva, pospešivanja međusobne empatičnosti, kao i podržavanja i poštovanja individualnih razlika. Pruža pomoć i podršku za bolji i kvalitetniji život porodice.

Problem nikad nije u individui, u jednom članu porodice, on je u porodičnom kontekstu.

Najbolji rezultati se postižu ukoliko svi članovi porodice učestvuju u terapiji, ali ukoliko je to teško ostvarljivo, rad i sa samo jednim članom može dovesti do promene u svim porodičnim odnosima.

Životni ciklus porodice

Život porodice se tokom vremena odvija kroz specifične faze razvoja koje se zovu životni ciklus porodice. Svaka faza razvoja porodičnog sistema ima svoje zadatke i izazove koje porodica treba da reši i zadovolji kako bi funkcionalno prešla u narednu fazu životnog ciklusa. Ti zadaci i izazovi se mogu nazvati i razvojne krize. Baš kao i razvojne krize kod individualnih životnih ciklusa (Jung, Erikson, Biler), tako i u porodici, njihovim prevazilaženjem postiže se ravnoteža i prelazi se spiralno na novi, viši nivo funkcionisanja.

Pre nego što navedemo faze životnog ciklusa porodice, bitno je napomenuti ono što je važeće za sve njih. Svaka faza testira funkcionalnost porodice. Po završetku jedne životne faze dolazi do destabilizacije sistema. Da bi se prešlo u narednu fazu, pred porodicu se stavlja zahtev za promenom, prilagođavanjem i menjanjem strukture i organizacije u odnosu na njene potrebe, potrebe svakog člana posebno, a i potrebe okoline. Menjaju se uloge, odnosi, pravila, preispituju granice i uverenja. Formulišu se novi prioriteti, stvaraju novi obrasci ponašanja, vrši rebalans snaga zajedništva i individualnosti - sve to u cilju postizanja ponovne stabilnosti porodice. Kada porodica zna u kom se životnom ciklusu nalazi, to joj nudi mogućnost da se svesno uhvati u koštac sa problemima koji se javljaju, adekvatnije i lakše prevaziđe izazove i krize, a samim tim i da kvalitetnije živi.

 

Faze životnog ciklusa porodice su:

  1. Zasnivanje partnerske relacije
  2. Porodica sa malim detetom
  3. Porodica sa predškolskim detetom
  4. Porodica sa školskim detetom
  5. Porodica sa adolescentom
  6. Porodica iz koje odlaze deca
  7. Postroditeljska porodica
  8. Porodica koja stari

Neki autori još navode kao faze životnog ciklusa porodice Mlada nezavisna osoba i Razvod.

Zasnivanje partnerske relacije, braka je stadijum koji obuhvata vremenski period od početka zajedničkog života partnera do rođenja prvog deteta. U ovoj fazi partneri uspostavljaju strukturu i pravila svog odnosa koji su osnova narednih životnih cilusa. Uče da žive u zajedništvu kroz izgradnju njima svojstvenog stila komunikacije, organizacije i podele obaveza, odgovornosti, uloga. Zahteva se uvažavanje potreba i privatnosti, postavljanjem granica kako između sebe, tako i naspram porodice porekla, okoline. Ukoliko partneri ne uspeju da se prilagode na zajedništvo, to može dovesti do krize koja se može razrešiti razilaženjem i razvodom, ili rođenjem deteta što stvara privid rešenja i prenosi probleme u narednu fazu.

Porodica sa malim detetom je faza koja se može smatrati najzahtevnijom. Traje od trudnoće pa do detetove 3-5 god. Dobijanjem nove uloge, uloge roditelja, od partnera se očekuje zadovoljenje zahteva koje nosi roditeljstvo, a sa druge strane održanje partnerske relacije bez mešanja sa roditeljskim ulogama, uz redefinisanje granica naspram porodice porekla koje su takođe dobile nove uloge (babe, dede). Nezanemarljiva je podela zaduženja vezana za podizanje i vaspitavanje deteta, kao i zaduženja vezana za domaćinstvo. Uz sve treba izbalansirati profesionalne potebe, kao i potrebe za privatnošću, odmorom i provodom. Lako je uočljivo da je ova faza pod rizikom velikog stresa, a ukoliko još i nisu ispunjeni zahtevi prethodne faze, može doći do rušenja sistema. U ovoj fazi statistički dolazi do najvećeg broja razvoda. Međutim, roditeljstvo pruža priliku i za osnaživanje i ličnih i partnerkih resursa, što vodi kvalitetnijm odnosima unutar porodice.

 


Porodica sa predškolskim detetom

Porodica sa predškolskim detetom je period od 3-5 god. deteta do polaska u školu. Partneri se učvršćuju u svojoj ulozi roditelja odgovarajući na sve vaspitne potrebe deteta i na njegovu socijalizaciju. Na sebe preuzimaju odgovornost modela za identifikaciju, kako kao zasebne ličnosti, tako i svojim međusobnim odnosom.

Porodica sa školskim detetom

Porodica sa školskim detetom započinje detetovim polaskom u školu i traje do ulaska u pubertet. I ova faza životnog ciklusa je potencijalna krizna tačka. Roditelji i dete su pred iskušenjem povratne informacije koju dobijaju od strane svih koji participiraju u školskom sistemu. Ona se direktno može tumačiti kao vrednovanje deteta, pa roditelji preispituju svoj vaspitni uticaj i udeo u izgradnji detetove ličnosti. Očekuje se prilagođavanje na zahteve spoljašnje sredine i sposobnost adaptacije i deteta i roditelja na nove uslove. Poteškoće koje se mogu javiti u vezi školovanja deteta (problemi u učenju, sticanju radnih navika i sl.) mogu biti i maska nerešenih partnerskih i roditeljskih konflikta iz prethodnih faza.

Porodica sa adolescentom

Porodica sa adolescentom je faza od detetovog ulaska u pubertet i traje do njegovog izlaska iz porodice. Karakteriše je potreba za reorganizacijom celog sistema, hijerarhije, raspodele moći i uloga, kao i potreba za što propustljivijim granicama naspram spoljašnjeg sveta. Adolescenti unose novine u porodicu, izazivaju njene vrednosti, traže promenu, ali i podršku i sigurnost. Razvojno rastrzani između težnje za odrastanjem i dečije potrebe za roditeljskom zaštitom i brigom, emotivni naboj je ono što karakteriše porodične odnose. Neusklađenost roditeljskog i spoljašnjeg sistema može biti izvor problema, razvoja simptoma, kako kod adolescenta, tako i kod roditelja.

Porodica iz koje odlaze deca

Porodica iz koje odlaze deca je faza životnog ciklusa kada je najstarije dete napustilo roditeljski dom, a najmlađe se sprema da ga napusti. Svi članovi se suočavaju sa odvajanjem, što je izvor stresa čak i kod onih porodica koje su lako prelazile iz faze u fazu. Način na koji deca odlaze iz porodice porekla je bitan za njihovo osamostaljivanje i sposobnost za budući nezavisni život, kao i za odnos sa roditeljima. Postupanje sa decom kao sa odraslim osobama novi je kvalitet odnosa.

Postroditeljska porodica

Postroditeljska porodica je faza u kojoj su sva deca napustila roditeljski dom i u kojoj su partneri, kao na početku, okrenuti jedno drugom. Pred njima je zahtev za reorganizacijom zajedničkog života, ponovnim prilagođavanjem i preispitivanjem njihove bliskosti. Ukoliko su zadaci prethodnih životnih ciklusa zadovoljeni i rešeni, ova faza može biti izvor zadovoljsta i mogućnosti, ali ukoliko nisu, može dovesti do sukoba među partnerima, udaljavanja, razilaženja ili čak javljanja simptoma.

Porodica koja stari

Porodica koja stari je faza koja u sebi nosi neminovnosti kao što su odlazak u penziju, ekonomsko pitanje egzistencije, bolest, smrt jednog partnera, time i izgradnju drugačijeg odnosa sa decom i obostranom potrebom za adaptacijom na ovakve okolnosti.  Kvalitet ovih odnosa zavisi od prethodnih, pa tako može doći do distanciranja, teškoća, sukoba, ili pak do bliskih odnosa sa decom i unucima i ispunjenošću ovim ulogama.

Životna faza Mlada nezavisna osoba, koja se u našoj kulturi često preskače, izuzetno je važna. Prilika da se iz roditeljskog doma ne pređe odmah u novi porodični dom, već da mlada osoba neko vreme živi samostalno i nezavisno, pruža velike mogućnosti za njen razvoj. Ona ima prostora i vremena da se utvrdi kao ličnost, otkrije svoje stvarne potrebe, interesovanja, želje i sklonosti, čime sigurnije i spremnije ulazi u partnersku relaciju, sa pretpostavkom za lakše i potpunije ispunjavanje zahteva početne, pa i svih narednih faza životnog ciklusa porodice.

Zbog učestalosti Razvoda, on postaje deo životnog ciklusa porodice. Partneri koji nisu imali decu, suočavaju se sa revizijom identiteta, preispitivanjem i iznalaženjem funkcionalnog nastavka emotivnog života. Razvod govori o prekidanju partnerskog odnosa, ne roditeljskog, s’ toga porodica sa decom i nakon razvoda postoji. Zahtev je za partnere da ne zanemare i ne zloupotrebe decu u procesu razdvajanja, već da roditeljstvo bude prioritetno u odnosu na njihovo lično nezadovoljstvo i emotivne teškoće sa kojima se suočavaju, jer tako i deci pomažu da što bezbolnije prođu kroz ovu krizu.

Svaka faza životnog ciklusa porodice je potencijalno nosilac problema koji dovode do stresa i može kulminirati do pojave simptoma.

 

            Dakle, svaka faza je potencijalno nosilac problema koji dovode do stresa i može kulminirati do pojave simptoma. Izazivači stresa mogu biti horizontalni-razvojni stres vezan za aktuelne događaje koji utiču na pojedinca i porodicu, kao i vertikalni-vezuju se za porodične odnose, sisteme vrednovanja i obrasce ponašanja koji se prenose generacijama. Ukrštanje horizontalnog i vertikalnog stresora se posebno odražava na porodicu. Na primer, ukoliko je roditeljsvo u fazi sa malim detetom bilo problem u porodici porekla (vertikalni stresor), do javljanja povišenog nivoa stresa, anksioznosti i problema može doći kada partneri u nuklearnoj porodici postaju roditelji (horizontalni stresor).

Istraživanja su pokazala da je porodična terapija dobar izbor za sledeće probleme:

-         Bračni i porodični konflikti

-         Nedostatak roditeljskih veština

-         Adolescentske krize

-         Post-porođajne depresije

-         Traumatska iskustva i nasilje u porodici

-         Gubitak i tugovanje

-         Poremećaji ponašanja

-         Alkoholizam  (oduvek je smatran bolešću porodice)

-         Poremećaji ishrane (danas se smatra da su patološka gojaznost, bulimija i anoreksija prevasodno problemi čitave porodice)

Najčešći problemi klijenata:

-         Deca su uvek u najmanje zaštićenom položaju, te su često nosioci simptoma poput: slabog školskog uspeha, nedostatka radnih navika, često pokazuju agresivno i neprilagođeno ponašanje, kao i razne strahove

-         Adolescenti variraju od onih koji se previše plaše bliskosti, do onih koji sklapaju simbiotske odnose, te padaju u očaj i depresiju kada budu ostavljeni ili iznevereni. Problemi ishrane su najčešći među adolescentima. Zloupotreba psihoaktivnih supstanci, takođe, nije redak slučaj

-         Kod roditelja se najčešće javlja nespremnost za roditeljstvo, nerazumevanje potreba dece i adolescenata i slom komunikacije u porodičnom sistemu. Roditelji često imaju dijametralno različite vaspitne stilove, što deci stvara konfuziju i nemogućnost za normalan razvoj

-         Partneri imaju najviše problema oko nemogućnosti da se usklade u željama, stavovima, problematičnim životnim situacijama, a neretki su i problemi koji nastaju kao nemogućnost jednog ili oba partnera da se odvoje od porodice porekla.

Porodični terapeut, stavom prihvatanja i razumevanja, uključuje sve članove porodice u razgovor i otvorenu raspravu povodom muka koje ih dovode na terapiju, ističući značaj i uticaj njihovih međusobnih odnosa na svakog od njih. Parovi i porodice, ponekad tek u procesu terapije počinju da se upoznaju i razumeju jedno drugo. Terapeut je njihova podrška, vodič i pomoćnik koji im otvara puteve samoistraživanja, a sa druge strane i upoznavanja osećanja, misli i potreba svojih najbližih. On ne staje na stranu nijednog člana posebno, on je na strani njihovih odnosa. Bolji porodični odnosi su lekoviti za sve naše probleme.

 Parovi i porodice, ponekad tek u procesu terapije počinju da se upoznaju i razumeju jedno drugo. Terapeut ne staje na stranu nijednog člana posebno, on je na strani njihovih odnosa.

 

Autor: Aleksandra M. Djordjević 

 Diplomirani pedagog i porodični savetnik